{"id":1063,"date":"2012-02-09T22:10:14","date_gmt":"2012-02-09T21:10:14","guid":{"rendered":"http:\/\/www.satg.pl\/wordpress\/?p=1063"},"modified":"2016-03-27T12:02:55","modified_gmt":"2016-03-27T10:02:55","slug":"gory-swietokrzyskie-w-pigulce","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/satg.pl\/geolog\/archiwa\/gory-swietokrzyskie-w-pigulce\/","title":{"rendered":"G\u00f3ry \u015awi\u0119tokrzyskie w pigu\u0142ce"},"content":{"rendered":"

Pa\u0144stwowy Instytut Geologiczny – Oddzia\u0142 \u015awi\u0119tokrzyski<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

\n

G\u00f3ry \u015awi\u0119tokrzyskie w PIG-u\u0142ce – strona z zasob\u00f3w PIG – Oddzia\u0142 \u015awi\u0119tokrzyski<\/h2>\n<\/div>\n
<\/div>\n
\n

 <\/p>\n

G\u00f3ry \u015awi\u0119tokrzyskie s\u0105 obszarem wyj\u0105tkowym w skali europejskiej. Na niewielkiej powierzchni obecne s\u0105 tutaj ska\u0142y i skamienia\u0142o\u015bci wszystkich okres\u00f3w dziej\u00f3w Ziemi, pocz\u0105wszy od ska\u0142 kambryjskich z pocz\u0105tk\u00f3w ery paleozoicznej, a na trzeciorz\u0119dowych i czwartorz\u0119dowych sko\u0144czywszy.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"dalejow\"<\/p>\n

Ska\u0142ki dolnego triasu ko\u0142o Dalejowa (\u201eBrama Piekielna\u201d \u2013 pomnik przyrody nieo\u017cywionej). Fot. M. Kuleta<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

\"map<\/span><\/a><\/p>\n

Uproszczona mapa geologiczna G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich (na podstawie: Guterch, 1974 \u2013 zmieniona i uzupe\u0142niona). \u0179r\u00f3d\u0142o: Kowalczewski Z. i Salwa S., Zarys rozwoju budowy geologicznej G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich [W:] Ludwikowska-K\u0119dzia M. i Wiatrak M. (red.), Znane fakty \u2013 nowe interpretacje w geologii i geomorfologii G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich, IG UJK , Kielce 2009<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

W ska\u0142ach G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich przetrwa\u0142 zapis dzia\u0142ania pot\u0119\u017cnych si\u0142 g\u00f3rotw\u00f3rczych. W wielu ods\u0142oni\u0119ciach mo\u017cna zobaczy\u0107 sfa\u0142dowane \u0142awice skalne, uskoki i lustra tektoniczne, przyk\u0142ady r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk powstawania ska\u0142 morskich i l\u0105dowych, proces\u00f3w geologicznych formuj\u0105cych rze\u017ab\u0119 powierzchni ziemi, wreszcie pozosta\u0142o\u015bci po eksploatacji surowc\u00f3w rudnych (\u017celaza, miedzi, o\u0142owiu) i innych kopalin mineralnych, z najstarsz\u0105 na ziemiach polskich, neolityczn\u0105 podziemn\u0105 kopalni\u0105 krzemienia pasiastego w Krzemionkach Opatowskich.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"slichowice2\"<\/p>\n

Fa\u0142d w dawnym kamienio\u0142omie na wzg\u00f3rzu \u015alichowica w Kielcach (Rezerwat Skalny im. Jana Czarnockiego). Fot. Z. Z\u0142onkiewicz<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

\"krzemien\"<\/p>\n

Krzemie\u0144 pasiasty: prahistoryczna siekierka (kultura puchar\u00f3w lejkowatych) i wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie oszlifowane okruchy<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

W ska\u0142ach osadowych, kt\u00f3re stanowi\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 ska\u0142 buduj\u0105cych G\u00f3ry \u015awi\u0119tokrzyskie, mo\u017cna znale\u017a\u0107 szcz\u0105tki organizm\u00f3w zamieszkuj\u0105cych dawne morza i l\u0105dy. Paleontolodzy opisali setki gatunk\u00f3w: od male\u0144kich, przypominaj\u0105cych z\u0105bki, skamienia\u0142o\u015bci konodont\u00f3w, wyst\u0119puj\u0105cych licznie w wapiennych ska\u0142ach z okresu dewo\u0144skiego do szcz\u0105tk\u00f3w wieloryba sprzed 15 milion\u00f3w lat. Niekt\u00f3re z opisanych skamienia\u0142o\u015bci nosz\u0105 \u0142aci\u0144skie nazwy gatunkowe zwi\u0105zane z regionem: sanctacrucensis, kielcensis, kadzielniae, soltykoviensis.<\/p>\n

 <\/p>\n

Najbardziej fascynuj\u0105cymi znaleziskami s\u0105 skamienia\u0142e tropy najstarszego na \u015bwiecie czworonoga, tzw. tetrapoda (sprzed 395 milion\u00f3w lat), znalezione w kamienio\u0142omie Zache\u0142mie ko\u0142o Zagna\u0144ska i tropy dinozaur\u00f3w z osad\u00f3w dolnej jury (sprzed oko\u0142o 200 milion\u00f3w lat).<\/p>\n

 <\/p>\n

\"tetrapod\"<\/p>\n

T\u0119dy przeszed\u0142 najstarszy na \u015bwiecie czworon\u00f3g. Piotr Szrek i Grzegorz Nied\u017awiedzki\u00a0 przy tropach dewo\u0144skich tetrapod\u00f3w. Fot. M. Hodbod<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

\"tropy\"<\/p>\n

Tropy gad\u00f3w na p\u0142ycie triasowego piaskowca. Baran\u00f3w ko\u0142o Suchedniowa. Fot. M. Kuleta<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Badania terenowe wykaza\u0142y istnienie w regionie \u015bwi\u0119tokrzyskim kilkunastu stanowisk wyst\u0119powania trop\u00f3w dinozaur\u00f3w. \u015alady odci\u015bni\u0119te przez dinozaury w wilgotnym ilastym osadzie, przykryte warstw\u0105 piasku, po milionach lat zmieni\u0142y si\u0119 w twardy piaskowiec. Powsta\u0142y w ten spos\u00f3b naturalne odlewy. W osadach wczesnojurajskich pochodzenia rzecznego znaleziono tropy zauropod\u00f3w, dinozaur\u00f3w ptasiomiednicznych i teropod\u00f3w, czyli dinozaur\u00f3w drapie\u017cnych. Na podstawie dobrze zachowanych trop\u00f3w Gerard Gierli\u0144ski z Pa\u0144stwowego Instytutu Geologicznego odtworzy\u0142 szkielet ko\u0144czyny zwierz\u0119cia, kt\u00f3re pozostawi\u0142o tego typu tropy. Rekonstrukcja ko\u015b\u0107ca stopy wykaza\u0142a, i\u017c \u015blady te pozostawi\u0142 du\u017cy drapie\u017cny dinozaur z rodzaju Dilophosaurus. Makieta \u015bwi\u0119tokrzyskiego dilofozaura znajduje si\u0119 w Muzeum Geologicznym PIG w Warszawie.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"dyzio\"<\/p>\n

Naturalnej wielko\u015bci rekonstrukcja \u201eDyzia\u201d (opierzonego dinozaura Dilophosaurus wetherilli) wykonana przez Mart\u0119 Szubert. Fot. L. Adach<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Jak powsta\u0142y G\u00f3ry \u015awi\u0119tokrzyskie?<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Historia G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich obejmuje 540 milion\u00f3w lat. W ci\u0105gu tego niewyobra\u017calnego w ludzkiej skali czasu, nie zawsze by\u0142y one \u201eg\u00f3rami\u201d, rzadko by\u0142y l\u0105dem, wreszcie nie zawsze znajdowa\u0142y si\u0119 na kuli ziemskiej w tym miejscu, co obecnie.<\/p>\n

 <\/p>\n

KAMBR<\/p>\n

Najstarszymi ska\u0142ami w G\u00f3rach \u015awi\u0119tokrzyskich s\u0105 ska\u0142y kambryjskie osadzone w morzu oko\u0142o 540 milion\u00f3w lat temu. S\u0105 one dost\u0119pne do obserwacji w wielu miejscach w regionie \u015bwi\u0119tokrzyskim, w Pa\u015bmie Dymi\u0144skim, Wide\u0142kach, \u0141ysog\u00f3rach.<\/p>\n

 <\/p>\n

U schy\u0142ku okresu kambryjskiego, oko\u0142o 500 milion\u00f3w lat temu, na obszarze G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich wyst\u0105pi\u0142y ruchy g\u00f3rotw\u00f3rcze nazwane sandomierskimi, kt\u00f3re spowodowa\u0142y sfa\u0142dowanie ska\u0142 osadzonych w morzu kambryjskim i wyd\u017awigni\u0119cie ich nad powierzchni\u0119 morza. Efekt ruch\u00f3w sandomierskich mo\u017cna obejrze\u0107 w w\u0105wozie Chojn\u00f3w D\u00f3\u0142 we wsi K\u0119dziorka na po\u0142udnie od \u0141agowa. Wida\u0107 tu intensywnie sfa\u0142dowane ska\u0142y kambru, na kt\u00f3rych z du\u017c\u0105 niezgodno\u015bci\u0105 k\u0105tow\u0105 le\u017c\u0105 osady ordowiku.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"chojnow\"<\/p>\n

Przekr\u00f3j geologiczny w\u0105wozu Chojn\u00f3w D\u00f3\u0142 (wg J. Czarnockiego)<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

ORDOWIK i SYLUR<\/p>\n

Kr\u00f3tki okres l\u0105dowy w dolnym ordowiku zosta\u0142 przerwany nast\u0119pnym zalewem morza, kt\u00f3re panowa\u0142o w G\u00f3rach \u015awi\u0119tokrzyskich przez oko\u0142o 90 milion\u00f3w lat, a\u017c do ko\u0144ca syluru. Ods\u0142oni\u0119cia morskich ska\u0142 i skamienia\u0142o\u015bci ordowiku i syluru wyst\u0119puj\u0105 w M\u00f3jczy, w w\u0105wozie Pr\u0105gowiec ko\u0142o Barda, a tak\u017ce w kilku punktach w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci Kielc.<\/p>\n

 <\/p>\n

Gruby kompleks ska\u0142 powsta\u0142ych w ordowiku i sylurze zosta\u0142 sfa\u0142dowany i wynurzony podczas nast\u0119pnych ruch\u00f3w g\u00f3rotw\u00f3rczych – kaledo\u0144skich, kt\u00f3re nast\u0105pi\u0142y na prze\u0142omie syluru i dewonu, oko\u0142o 400 milion\u00f3w lat temu.<\/p>\n

 <\/p>\n

DEWON<\/p>\n

Pocz\u0105tek dewonu jest okresem l\u0105dowym. Powstaj\u0105 wtedy grube serie zlepie\u0144c\u00f3w \u2013 tzw. zlepie\u0144c\u00f3w miedzianog\u00f3rskich \u2013 ods\u0142aniaj\u0105cych si\u0119 na G\u00f3rze Kaplicznej w Miedzianej G\u00f3rze na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Kielc. Niezgodno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy sfa\u0142dowanymi szarog\u0142azami syluru i przykrywaj\u0105cymi je zlepie\u0144cami dewonu dolnego mo\u017cna obserwowa\u0107 w Kielcach ko\u0142o elektrociep\u0142owni na Gruchawce i w w\u0105wozie Pr\u0105gowiec ko\u0142o Barda.<\/p>\n

 <\/p>\n

W wy\u017cszej cz\u0119\u015bci dewonu na obszar G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich ponownie wkroczy\u0142o morze. Poniewa\u017c region \u015bwi\u0119tokrzyski znajdowa\u0142 si\u0119 wtedy w strefie r\u00f3wnikowej, w morzu dewo\u0144skim rozwija\u0142y si\u0119 rafy koralowe podobne do wsp\u00f3\u0142czesnych raf pacyficznych. Pozosta\u0142o\u015bci\u0105 ska\u0142 z tego okresu s\u0105 m.in. wzg\u00f3rza Kadzielni, Wietrzni i Karcz\u00f3wki w Kielcach. Morze pog\u0142\u0119bia\u0142o si\u0119 coraz bardziej, zatapiaj\u0105c wspomniane rafy, maksimum g\u0142\u0119boko\u015bci osi\u0105gn\u0119\u0142o w karbonie.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"koralowiec\"<\/p>\n

Koralowce Tetracoralla. Wietrznia w Kielcach. Fot. Z. Z\u0142onkiewicz<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

KARBON<\/p>\n

Na prze\u0142omie dolnego i g\u00f3rnego karbonu \u2013 oko\u0142o 320 milion\u00f3w lat temu \u2013 obszar G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich zosta\u0142 obj\u0119ty ruchami g\u00f3rotw\u00f3rczymi, kt\u00f3re nazwano hercy\u0144skimi lub waryscyjskimi. Sfa\u0142dowany i wyd\u017awigni\u0119ty ponad powierzchni\u0119 morza region \u015bwi\u0119tokrzyski sta\u0142 si\u0119 l\u0105dem na kilkadziesi\u0105t milion\u00f3w lat. Dzisiejszy sw\u00f3j kszta\u0142t G\u00f3ry \u015awi\u0119tokrzyskie zawdzi\u0119czaj\u0105 tym w\u0142a\u015bnie ruchom.
\n\"slichowice-f\"<\/p>\n

Rezerwat Skalny im. Jana Czarnockiego w Kielcach \u2013 wzg\u00f3rze \u015alichowica. Fa\u0142d w ca\u0142ej okaza\u0142o\u015bci. Fot. W. Trela
\n<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

PERM<\/p>\n

W dolnym permie j\u0105dro paleozoiczne tworzy\u0142o przez d\u0142u\u017cszy czas p\u00f3\u0142wysep otoczony od p\u00f3\u0142nocnego zachodu i zachodu zatokami morskimi wcinaj\u0105cymi si\u0119 g\u0142\u0119boko w l\u0105d. Na skraju tego l\u0105du powsta\u0142 gruby kompleks zlepie\u0144c\u00f3w \u2013 tzw. zygmuntowskich \u2013 ods\u0142aniaj\u0105cych si\u0119 w kamienio\u0142omie na Czerwonej G\u00f3rze, z kt\u00f3rych w XVII wieku zosta\u0142a wykonana pierwsza kolumna Zygmunta ustawiona na Placu Zamkowym w Warszawie.
\n\"zlepieniec<\/span><\/a><\/p>\n

Zlepieniec permski z kamienio\u0142omu Zygmunt\u00f3wka k. Ch\u0119cin. Jedna z najbardziej znanych odmian \u015bwi\u0119tokrzyskich kamieni dekoracyjnych (\u201emarmur\u00f3w \u015bwi\u0119tokrzyskich\u201d). Fot. W. Trela<\/em>
\n<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Ska\u0142y permu, triasu, jury i kredy le\u017c\u0105 niezgodnie na sfa\u0142dowanych starszych ska\u0142ach. Tak\u0105 niezgodno\u015b\u0107 mo\u017cna zaobserwowa\u0107 w kamienio\u0142omie na g\u00f3rze Che\u0142m w Zagna\u0144sku. Czerwone zlepie\u0144ce i piaskowce dolnego triasu le\u017c\u0105 tu do\u015b\u0107 p\u0142asko na stromo pochylonych dolomitach dewonu \u015brodkowego.
\n\"zachelmie2\"<\/p>\n

Przyk\u0142ad niezgodno\u015bci k\u0105towej i strukturalnej: ska\u0142y dolnego triasu le\u017c\u0105 na dolomitach dewonu \u015brodkowego. Kamienio\u0142om Zache\u0142mie ko\u0142o Zagna\u0144ska. Fot. W. Trela<\/em>
\n<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

TRIAS, JURA i KREDA<\/p>\n

Kolejne transgresje i regresje morza w g\u00f3rnym permie, \u015brodkowym triasie, \u015brodkowej i g\u00f3rnej jurze oraz w g\u00f3rnej kredzie pozostawi\u0142y grub\u0105 pokryw\u0119 osad\u00f3w buduj\u0105cych tzw. obrze\u017cenie permsko-mezozoiczne G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich. Kompleksy ska\u0142 odpornych na wietrzenie \u2013 piaskowc\u00f3w i wapieni \u2013 tworz\u0105 dzisiejsze wzniesienia rozdzielone obni\u017ceniami zbudowanymi ze ska\u0142 mu\u0142owcowych, ilastych czy marglistych. W zachodniej cz\u0119\u015bci regionu najwy\u017csze wzniesienia tworz\u0105 czerwone piaskowce dolnotriasowe, b\u0119d\u0105ce kiedy\u015b osadami rzek i wydm \u015br\u00f3dl\u0105dowych. Kopalne wydmy s\u0105 dost\u0119pne do obserwacji w kamienio\u0142omie na G\u00f3rze Grodowej w Tumlinie.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"tumlin\"<\/p>\n

Ods\u0142oni\u0119cie w rezerwacie Kr\u0119gi Kamienne (kamienio\u0142om Tumlin Gr\u00f3d k. Tumlina). Dolnotriasowe piaskowce pochodzenia eolicznego (wydmowego). Fot. M. Kuleta<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Z okresu l\u0105dowego dolnego triasu pochodz\u0105 liczne skamienia\u0142o\u015bci trop\u00f3w gad\u00f3w, przodk\u00f3w p\u00f3\u017aniejszych dinozaur\u00f3w. Tropy dinozaur\u00f3w s\u0105 te\u017c liczne w osadach dolnej jury.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"tropy-j-490\"<\/span><\/a><\/p>\n

\u015alad stopy dolnojurajskiego dinozaura Moyenisauropus sp. Fot. W. Trela<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

L\u0105dowy okres triasu i dolnej jury ko\u0144czy transgresja morza, kt\u00f3re na obszarze G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich trwa\u0142o do ko\u0144ca jury. By\u0142o to morze p\u0142ytkie, z licznymi mieliznami, \u0142achami piaszczystymi, po kt\u00f3rych biega\u0142y dinozaury. Ich tropy znaleziono w morskich wapieniach g\u00f3rnojurajskich okolic Ba\u0142towa.<\/p>\n

 <\/p>\n

Morze to ust\u0105pi\u0142o z ko\u0144cem jury i przez okres kredy dolnej – to jest ok. 40 milion\u00f3w lat – G\u00f3ry \u015awi\u0119tokrzyskie by\u0142y l\u0105dem. Kolejny zalew morza (w g\u00f3rnej kredzie) pozostawi\u0142 na obszarze obrze\u017cenia G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich grub\u0105 pokryw\u0119 ska\u0142 w\u0119glanowych \u2013 wapieni i margli.<\/p>\n

 <\/p>\n

W erze mezozoicznej G\u00f3ry \u015awi\u0119tokrzyskie podlega\u0142y g\u0142\u00f3wnie ruchom blokowym. Odm\u0142odzone zosta\u0142y stare i powsta\u0142y nowe uskoki i strefy uskokowe. U schy\u0142ku kredy i na pocz\u0105tku trzeciorz\u0119du nast\u0105pi\u0142y ruchy g\u00f3rotw\u00f3rcze laramijskie (alpejskie), kt\u00f3re w po\u0142udniowej Polsce doprowadzi\u0142y do powstania Karpat, a w G\u00f3rach \u015awi\u0119tokrzyskich spowodowa\u0142y ust\u0105pienie morza kredowego.<\/p>\n

 <\/p>\n

PALEOGEN i NEOGEN<\/p>\n

Nasilone po ruchach tektonicznych procesy wietrzenia i denudacji doprowadzi\u0142y w G\u00f3rach \u015awi\u0119tokrzyskich do powstania powierzchni zr\u00f3wnania morfologicznego, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 powierzchni\u0105 wyj\u015bciow\u0105 dla wsp\u00f3\u0142czesnej rze\u017aby. W kompleksach wapieni paleozoicznych i mezozoicznych rozwija\u0142y si\u0119 zjawiska krasowe, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do powstania jaski\u0144 z bogat\u0105 szat\u0105 naciekow\u0105 \u2013 jaskinie Raj, Chelosiowa, liczne mniejsze jaskinie.<\/p>\n

 <\/p>\n

Zalew morski w neogenie (oko\u0142o 20 milion\u00f3w lat temu), kt\u00f3ry dotar\u0142 na po\u0142udniowe peryferie G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich, pozostawi\u0142 po sobie wapienie, piaskowce i gipsy. W p\u0142ytkim, ciep\u0142ym morzu rozwija\u0142o si\u0119 wtedy bogate \u017cycie organiczne, \u017cy\u0142y w nim \u015blimaki, ma\u0142\u017ce, ramienionogi, koralowce, a tak\u017ce rekiny i wieloryby.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"wieloryb\"<\/p>\n

Fragmenty szkieletu mioce\u0144skiego wieloryba Pinocetus polonicus Czy\u017cewska, Ryziewicz, 1976, znalezionego w kamienio\u0142omie wapieni pi\u0144czowskich w Pi\u0144czowie w 1994 r. Zbiory Muzeum Geologicznego w Oddziale \u015awi\u0119tokrzyskim Pa\u0144stwowego Instytutu Geologicznego w Kielcach. Fot. M. Studencki<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

CZWARTORZ\u0118D<\/p>\n

W czwartorz\u0119dzie, podczas zlodowace\u0144 po\u0142udniowopolskich, l\u0105dol\u00f3d skandynawski przekroczy\u0142 G\u00f3ry \u015awi\u0119tokrzyskie i dotar\u0142 a\u017c do p\u00f3\u0142nocnych zboczy Karpat. Najwy\u017csze kulminacje G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich wystawa\u0142y jednak ponad czasz\u0119 lodow\u0105 jako nunataki.<\/p>\n

 <\/p>\n

W czasie zlodowace\u0144 \u015brodkowopolskich i p\u00f3\u0142nocnopolskich region \u015bwi\u0119tokrzyski znajdowa\u0142 si\u0119 na przedpolu l\u0105dolodu. Na skalistych grzbietach wzg\u00f3rz w klimacie peryglacjalnym dochodzi\u0142o wtedy do intensywnego wietrzenia mechanicznego ods\u0142oni\u0119tych ska\u0142 paleozoicznych i mezozoicznych. To w\u0142a\u015bnie wtedy tworzy\u0142y si\u0119 pokrywy gruzowe i rumowiska skalne, tzw. go\u0142oborza.
\n\"goloborze\"<\/p>\n

\u0141ysog\u00f3rskie go\u0142oborze. Fot. M. Studencki<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

W okresach interglacjalnych w dalszym ci\u0105gu rozwija\u0142y si\u0119 procesy krasowe modeluj\u0105ce stare formy i prowadz\u0105ce do powstania nowych. Podczas zlodowace\u0144 p\u00f3\u0142nocnopolskich, gdy l\u0105dol\u00f3d znajdowa\u0142 si\u0119 na obszarze dzisiejszego Pomorza, wiej\u0105ce znad niego wiatry osadzi\u0142y na p\u00f3\u0142nocnym wschodzie i wschodzie regionu \u015bwi\u0119tokrzyskiego grub\u0105 warstw\u0119 lessu. Powsta\u0142a tak\u017ce sie\u0107 rzeczna, kt\u00f3rej kszta\u0142t, niewiele zmieniony, trwa do dzi\u015b.<\/p>\n

 <\/p>\n

Skr\u00f3cony \u201e\u017cyciorys\u201d G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich <\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

\"stratygrafia3\"<\/span><\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

Od czego rozpocz\u0105\u0107 poznawanie geologii G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich?<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

– Najlepiej od stolicy wojew\u00f3dztwa \u015bwi\u0119tokrzyskiego \u2013 Kielc. Kielce po\u0142o\u017cone s\u0105 na kilku pasmach wzg\u00f3rz przebiegaj\u0105cych z p\u00f3\u0142nocnego zachodu na po\u0142udniowy wsch\u00f3d (r\u00f3\u017cnice wysoko\u015bci wynosz\u0105 w mie\u015bcie od 260 do 408 m n.p.m.). W obr\u0119bie administracyjnym miasta mie\u015bci si\u0119 niespotykana na skal\u0119 europejsk\u0105 mozaika ska\u0142. Reprezentowane s\u0105 tu wszystkie okresy geologiczne ery paleozoicznej, od kambru do permu, ska\u0142y dolnego triasu, a w formach krasowych tak\u017ce \u2013 osady neogenu.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ze wzgl\u0119du na szczeg\u00f3lne walory przyrodnicze, krajobrazowe i naukowe utworzono w mie\u015bcie 5 rezerwat\u00f3w przyrody. Cztery z nich to rezerwaty geologiczne: dawne kamienio\u0142omy: Kadzielnia, Wietrznia, \u015alichowice i Biesak\u2013Bia\u0142ogon. Pi\u0105ty rezerwat, Karcz\u00f3wka, ma charakter krajobrazowy, ale zawiera r\u00f3wnie\u017c interesuj\u0105ce elementy geologiczne. Mo\u017cna tu zobaczy\u0107 relikty XVI-XVII-wiecznego g\u00f3rnictwa w postaci \u015blad\u00f3w szyb\u00f3w i \u201eszpar\u201d (g\u00f3rniczych wyrobisk) po eksploatacji kruszcu o\u0142owiu, a tak\u017ce w klasztornym ko\u015bciele unikatow\u0105 rze\u017ab\u0119 \u015bw. Barbary, wykonan\u0105 z wydobytej w tej okolicy w 1646 r. bry\u0142y galeny.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"kadzielnia2\"<\/p>\n

\u015aciana w dawnym kamienio\u0142omie Kadzielnia w Kielcach. Wapienie dewo\u0144skie. Fot. M. Studencki<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Zobaczy\u0107 trzeba koniecznie!<\/strong><\/p>\n